در راستای پیشنهاداتی برای حضور در قسمت آثار‌ چندرسانه‌ای سمپوزیوم: ضرورت و چرایی پژوهش عکس و تصویر در علوم اجتماعی
1398/11/06

در راستای پیشنهاداتی برای حضور در قسمت آثار‌ چندرسانه‌ای سمپوزیوم

ضرورت و چرایی پژوهش عکس و تصویر در علوم اجتماعی


کاربرد و نقش زبان تصویر و استفاده از روش‌های بصری به نسبت قابلیت‌های گسترده‌ای که دارند، تا پیش از دو دهه گذشته در علوم اجتماعی دست کم‌ گرفته می‌شد. به‌طوری‌که حتی در پژوهش‌های با روش کیفی، داده‌ها و منابع اطلاعات تا حدود زیادی زبانی و صرفا با تکیه بر کلمات گفتاری و نوشتاری بوده است. اما در سال‌های اخیر، همزمان با تولید و تکثیر انبوه تصاویر و نمایش و گردش آن‌ها در اشکال و به طرق مختلف، بیش از پیش شاهد توجه روز‌افزون پژوهش‌گران حوزه علوم اجتماعی و همچنین هنرمندان بینارشته‌ای به نقش تصویر به مثابه ابزار شناخت، تحلیل و ارائه هستیم. گواه این تمایل، استفاده از فرم‌های متنوع بصری به مثابه روش، ابزار و ماحصل پژوهش، در قالب‌ فیلم‌های مستند مردم‌نگارانه، فیلم‌های مبتنی بر تجربه‌های حسی انسان‌ها فارغ از زبان و گفتار، تولیدات چندرسانه‌ای و همچنین شکل‌های مختلف کار با عکس مانند عکس‌-مردم‌نگاری، استخراج داده‌ها از طریق عکس، عکس-جستار، عکس-مصاحبه، روش‌های تصویری مشارکتی و ... است. فرم‌هایی که که نشان از ظرفیت‌های چندجانبه روش‌های دیداری دارند و در موارد بسیاری بسته به موضوع پژوهش، جستجو، تحقیق و تحلیل را به نحوی خلاقانه‌تر از شکلِ صرفا نوشتاری، عمیق‌تر و دقیق‌تر می‌سازند.
به عبارت دیگر، در مطالعات و پژوهش‌های اجتماعی، تصویرها نقشی فراتر از مکملی برای متن‌ها، مصور کردن ایده‌ها یا صرفا خاصیت اِسنادی و ارجاعی دارند و به طور مستقل موضوع تفکر و مطالعات فرهنگی، پژوهش‌های  انسان‌شناسانه، جامعه‌شناسانه و مردم‌شناختی و .... به شمار می‌آیند. 

در میان روش‌های تصویری، استفاده از عکس و عکاسی به مثابه ابزار پژوهش و بازنمایی‌کننده جنبه‌های گوناگون زندگی اجتماعی رایج‌تر از سایر روش‌ها و ابزارهایی نظیر فیلم است. یکی از دلایل مهم این امر در دسترس بودن و دارا بودن خصلت «همگانی بودن» عکس/ عکاسی و کم‌هزینه بودن آن به نسبت سایر روش‌ها و رسانه‌ها است. جدا از روشی که پژوهش‌گر انتخاب می‌کند که درباره موضوع مشخصی عکس‌های مستند بگیرد و یا از همکاری با عکاس یا عکاسان مستند اجتماعی بهره‌مند شود، مجموعه عکس‌های آرشیوی مستند یا مجموعه‌ای از تک‌عکس‌ها نیز می‌توانند اطلاعات بسیاری درباره موضوعات مختلف اجتماعی و سیاسی و ... به دست بدهند.

نکته قابل تامل و توجه در رابطه با به‌کارگیری روش‌های تصویری در پژوهش‌های علوم اجتماعی، در نظر گرفتن و رعایت ملاحظات اخلاقی در پژوهش، پیش از آغاز آن، در هنگام انجام آن و پس از نهایی شدن و ارائه آن است. اگرچه پایبندی به اصول اخلاق پژوهش در کلیه پژوهش‌ها امری متعارف و الزامی است، استفاده از روش‌های تصویری به دلایلی چون مواجهه با هویت واقعی افراد و چالش‌های جلب/ عدم جلب رضایت‌ مشارکت‌کنندگان، پُررنگ‌بودن ارتباط نابرابر بین پژوهش‌گرِ دارای ابزار قدرت‌مند ثبت تصویر و آدم‌هایی که موضوع یا مورد پژوهش هستند، میزان کنترل پایین‌تر بر گردش و توزیع تصاویر در رسانه‌ها به نسبت فرم‌های نوشتاری و ... با محدودیت‌هایی همراه است. این محدودیت‌ها گاهی می‌توانند زمینه‌های ایجاد راه‌هایی خلاقانه‌تر جهت رعایت اصول اخلاقی پژوهش و پیش‌برد بهتر آن‌را فراهم سازند.

نویسنده: سمیرا حاتمی‌زاده
مهلت ارسال آثار چندرسانه‌ای: ۱۵ اسفند
مهلت ارسال آثار: ۳۰ بهمن‌ماه